Art Brut với hàm nghĩa về một thứ nghệ thuật nguyên sơ, thô nháp, đến mức nó có thể coi là nằm ngoài các tiêu chuẩn cổ điển để xác định là các tác phẩm “Nghệ Thuật”
Lặng lẽ tạo nên một “vương quốc” của những vị thần đi ra từ trong giấc mơ của ông.
Thậm chí ở một số nơi chữa bệnh tâm thần ở nước ngoài còn dùng cách cho bệnh nhân sáng tạo nghệ thuật như một liệu pháp. Tuy nhiên, điều khiến cộng đồng hoảng sợ là có những bức tượng mang khuôn mặt bị sơn đỏ tung tóe như máu…. Khách quan hơn, nhà nghiên cứu mỹ thuật Trần Hậu Yên Thế đã nhấn mạnh rằng, trên thế giới vẫn tồn tại nghệ thuật của những người không thường nhật.
Nek Chand đã sáng tác chỉ bằng sự thôi thúc nội tâm và nhân kiệt bẩm sinh, không vì mục đích phô bày để được ghi nhận tài nghệ hoặc tạo tác ra các sản phẩm thương mại.
Trong khi, giải pháp để cho cư dân bớt sợ “nghệ thuật” của ông Chứng là xây tường, trồng cây che khuất tầm nhìn cõi tục thì chính quyền địa phương đã xếp những tác phẩm của ông vào diện vi phạm khoản 1, điều 3 của Nghị định 103 ngày 6/11/2009 của Chính phủ về việc ban hành Quy chế hoạt động văn hóa và kinh doanh dịch vụ văn hóa công cộng.
Còn từ giác độ luật pháp, nếu muốn cấm thì phải dựa trên pháp luật
Trên thế giới, không chỉ riêng Nek Chand mà đã có hơn 400 nghệ sỹ “tự học” khác được công nhận và xếp vào nhóm Art Brut, một khái niệm do nghệ sỹ người Pháp Jean Dubuffet đặt ra.
Xét trên phương diện pháp luật, xây tường cao che khuất tầm nhìn công chúng, vạn bất đắc dĩ, nếu được chủ nhân chấp thuận thì đó sẽ là giải pháp hợp tình hợp lý thay vì đưa ra một Nghị định mang thuộc tính đe dọa, vùi dập hoặc chưng hoàn toàn ý nguyện sáng tạo của một cá nhân chủ nghĩa trong xã hội. Một hình đầu người bị đâm – một trong các tác phẩm của ông Chứng bị coi là “khích động bạo lực” nhưng mặt khác nó cũng cho người ta thấy tháng sợ bạo lực.
Nhưng theo luật sư Bùi Quốc Tuấn, Đoàn trạng sư TP. Nếu sự hiện diện của luật pháp chỉ như một sản phẩm đại diện cho phần đông vô cảm, quan, thấy không hợp mắt là cấm và dỡ bỏ thì đó mới chính là hành động “khích động bạo lực” nhất.
Tạo ra tác phẩm đối với những người nghệ sỹ phi chính thống (trong đó có nhiều người là bệnh nhân tâm thần) chính là quá trình giải nén các uẩn ức nội tâm. Cách làm của ông Chứng có đôi nét tương đồng với Nek Chand khi tự mua cát, đá, xi măng rồi tự đắp họa những bức tượng đầu người tản mác khắp vườn của ông
Sinh năm 1942 tại làng Berian Kalan (nay thuộc Pakistan), Nek Chand và gia đình của ông đã chuyển sang định cư tại Ấn Độ vào năm 1950. Những tác phẩm của ông Nek Chand (bên trái) đã được ghi nhận và giúp chính quyền tỉnh Chandigarh, Ấn Độ có thêm một kỳ quan độc đáo. Cụ thể là họa sĩ Uyên Huy, Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP.
Nhiều quan điểm ủng hộ việc tác giả xây tường chắn tầm nhìn là giải pháp tốt nhất. Có nhẽ chủ nhân của khu vườn Tây Ninh chưa bao giờ nghĩ đến việc làm hội viên một Hội Mỹ thuật nào đó ở Việt Nam và có ham muốn trưng bày tác phẩm ở nơi nào đó ngoài khu vườn của mình.
Tâm sự về động lực sáng tác của mình, ông Chứng cho biết, thay vì chơi những thú vui nhẹ nhõm của tuổi già như thường chim, chơi cây - những thú vui mà đến lúc sẽ phải tàn - ông muốn “chơi cái tàn của cuộc vui, nghĩa là những người chết”. HCM, cho rằng tinh khiết tác, người nghệ sỹ Việt Nam không được vi phạm 3 điều cấm là chống phá nhà nước, dâm ô đồi trụy, kích động bạo lực và sau đó ông Huy kết luật những tác phẩm của ông Chứng là “bức tượng kinh dị” vi phạm vào điều 3
Nếu các nhà quản lý có thể quan lại và cứng nhắc thì có nghệ sỹ Việt Nam lại biểu đạt quan điểm ấu trĩ không kém.
Nếu không, tôi rất sợ “ném chuột vỡ đồ”, ông Trần Hậu Yên Thế nói. Đặc biệt là khi bất cứ ai làm một điều khác với số đông thường nhật đều có thể bị số đông đó quy kết là kỳ dị, kì quái cần phải triệt bỏ.
Khó có thể xếp những tác phẩm của họ thuộc trường phái, phong cách trước đó, nên việc đặt ra nhóm Art Brut không chỉ để “ghi danh”, mà còn tạo thêm cầu nối đồng cảm giữa cộng đồng với sự hiện diện trơ trọi của những nghệ sỹ mà có nhẽ người bình thường sẽ không thể thấu hiểu, nếu không hội thoại với tác phẩm của họ.
Năm 1972, một số người bắt đầu phát hiện ra khu vườn đá của ông và năm 1975, chính quyền Ấn Độ đã ghi nhận và tiếp cho ông mở mang tác phẩm của mình đến tận năm 1983.
Còn nữ họa sĩ Nguyễn Thị Hiền khẳng định, trong muôn hình vạn trạng của nghệ thuật thì có người còn điên rồ hơn cả ông Chứng. HCM nào đó có ý định tổ chức một cuộc triển lãm với những ‘tác phẩm’ như vậy, chắc sẽ không được ký duyệt! Ông Phạm Chứng và những tác phẩm của mình
Trường hợp khu vườn “kỳ dị” của ông Phạm Chứng (73 tuổi) tại Tây Ninh là tỉ dụ tiêu biểu. Những người sáng tác trơ thường dễ rơi vào sự kỳ thị của cộng đồng, đặc biệt là khi sự khác biệt của họ bị coi là “phá hoại” môi trường thọ hoạt thường nhật của cư dân quanh đó. Họ có vấn đề về tâm lý, rồi dùng chính nghệ thuật để biểu thị vấn đề tâm lý thất thường đó của mình.
Ông này khẳng định, nếu một hội viên Hội Mỹ thuật TP. Khu vườn đá của Nek Chand không chỉ quý báu bởi những tác phẩm của ông mà đó còn là biểu trưng của một ý thức quý trọng sự khác biệt, điều những tưởng đơn giản, nhưng để có được sự đồng cảm và thấu hiểu quả thật không đơn giản. “Nếu cộng đồng rộng lượng hài lòng thì mọi chuyện sẽ ổn. Công việc “phạm pháp thầm lặng” của Nek Chand bắt đầu từ năm 1958 và đến năm 1975 mới bị phát hiện.
HCM trà lời trên tờ Thanh Niên (1/10), ông Chứng không vi phạm quy định trên do đây là hoạt động cá nhân và quyền tự do sáng tác (không để trưng bày, không để kinh doanh) trong không gian cá nhân của ông, nên cần được trọng.
Ảnh: Thanh Niên Ngược với những quan điểm của ông Huy, Họa sỹ Lê Thiết Cương cho rằng, việc cộng đồng quy đó là “khích động bạo lực” là do mọi người tự sợ, chứ không phải ông Chứng muốn làm cho người ta sợ.
